Physical Address
304 North Cardinal St.
Dorchester Center, MA 02124
Tiền bạc ở Việt Nam dường như luôn là chủ đề khá nhạy cảm. Nó giống như một trái cấm: Ai cũng muốn hái, nhưng ít người dám thừa nhận là mình cần.
Khi không kiếm được số tiền như kỳ vọng, chúng ta thường tự an ủi nhau rằng tiền không mua được hạnh phúc, không mua được những mối quan hệ ý nghĩa, không mua được sự bình an trong tâm hồn.
Điều đó không sai.
Nhưng nói vậy thì chưa đủ.
Tiền có thể không mua được hạnh phúc, nhưng bằng nhiều cách nó khiến hạnh phúc của chúng ta dễ chạm tới hơn.
Bạn hạnh phúc hơn khi mỗi sáng thức dậy, bạn biết mình vẫn có đủ cơm ăn áo mặc và có một mái nhà để trở về. Bạn sẽ hạnh phúc hơn khi có thể mua cho người mình yêu những món quà ý nghĩa, có điều kiện để đưa cả nhà đi du lịch thật xa, hoặc chi trả viện phí cho một lần khám bệnh không cần đắn đo.
Người ta thường nói: “Biết đủ là hạnh phúc.”
Nhưng hiếm ai đi trả lời câu quan trọng hơn: Vậy bao nhiêu là đủ?
Thật sự thì, không hề có một con số chung cho mức đủ của tất cả mọi người. Nhưng nếu bạn không chủ động định nghĩa nó cho bản thân từ sớm, thì rất có thể xã hội sẽ âm thầm làm điều đó thay cho bạn.
Qua những hình ảnh trên mạng, qua câu chuyện thành công của người khác, qua những kỳ vọng đến từ người xung quanh, chữ đủ của bạn sẽ mãi chạy theo những biến số này và không dừng lại.
Hôm nay, mình không viết bài này để chọn ra một con số đủ cho tất cả mọi người. Điều mình muốn làm, là cùng bạn bóc tách từng lớp của chữ “đủ”. Như vậy, bạn có thể tự tìm ra con số phù hợp nhất với giá trị sống của chính mình.
Học cách biết đủ không phải để dừng lại hay bỏ tham vọng.
Mà là để không biến cuộc đời mình thành một chuỗi ngày mãi cảm thấy thiếu thốn.
Sau cùng, hạnh phúc là thứ chúng ta luôn tìm kiếm.
Tiền bạc hay bất kỳ điều gì, cũng chỉ là một công cụ giúp ta có được cuộc sống an yên, ấm no. Vậy thì, liệu có nhiều tiền hơn có giúp ta giống hạnh phúc hơn?
Câu trả lời là: Có.
Mối quan hệ giữa tiền bạc và hạnh phúc: Không phải luôn tỉ lệ thuận.
Tiền có mua được hạnh phúc không?
Đây là một câu hỏi tưởng chừng đơn giản, nhưng đã khiến không ít triết gia, nhà kinh tế và nhà khoa học xã hội tốn không ít giấy mực tranh luận.
Một trong những công trình nổi tiếng nhất bắt đầu từ nghiên cứu của Daniel Kahneman (nhà kinh tế học – tâm lý học đoạt giải Nobel) và Angus Deaton vào năm 2010, khi họ nhận thấy rằng mức độ hạnh phúc hàng ngày tăng theo thu nhập. Khi thu nhập tăng lên, mức độ hài lòng về mặt tinh thần cũng tăng theo, bởi tiền giúp con người giảm bớt căng thẳng, lo âu liên quan đến các nhu cầu cơ bản trong cuộc sống.
Nhưng chỉ đến một mức (trong nghiên cứu là khoảng 75.000 USD mỗi năm – tương đương gần 1,8 tỷ VND) thì dường như đạt “điểm bão hòa”. Việc kiếm thêm tiền không còn tạo ra sự gia tăng đáng kể về cảm giác hạnh phúc nữa.
Một khái niệm tương tự được nhắc đến trong cuốn sách “Your Money Your Life” của Vicki Robin và Joe Dominguez. Đó gọi là: Đường cong hài lòng (Fulfillment Curve).
Trên đường cong này, khi bạn bước qua ranh giới của “đủ”, tiêu dùng không còn để phục vụ cuộc sống nữa. Bạn đánh mất sự biết ơn với những điều mình đang có. Thay vào đó, bạn lao vào kiếm tiền nhiều hơn để khỏa lấp những thứ xa xỉ vốn từ lúc nào trở thành tất yếu với cuộc sống của bạn.
Chúng ta luôn so sánh nhìn lên. Và khi luôn nhìn lên, bạn gần như chắc chắn sẽ thấy mình chưa đủ. Vì dù bạn có ở vị trí cao thế nào, sẽ luôn có ai đó đứng phía trên bạn.
Bạn có thể kiếm được thu nhập 30 triệu một tháng, nhưng nếu xung quanh bạn là những người kiếm 80 triệu, cảm giác tụt lại phía sau sẽ luôn xuất hiện. Và khi bạn lên đến mức 80 triệu thu nhập, rất nhanh thôi bạn sẽ lại tìm kiếm những người bạn ở mức 100 triệu để so sánh.
Con người không dễ thuần hóa lòng tham. Và khi để lòng tham vô hạn cầm lái, bạn đang tự chọn sự bất an cho con đường dài phía trước. Bạn “Rise the bar” liên tục, không dừng bắt ép bản thân phải kiếm tiền nhiều hơn, nhiều hơn nữa.
Có bao giờ bạn tự hỏi, liệu rằng bạn có đang quá tàn nhẫn với chính mình không? Khát khao tiền bạc có thể thúc đẩy ta phát triển, nhưng khi mất kiểm soát, nó sẽ khiến bạn kiệt quệ và trở thành nạn nhân của chính mình.
Siêu giàu không đồng nghĩa với siêu hạnh phúc
Một số người trong vòng bạn bè của mình sở hữu tài sản lên tới hàng triệu USD. Họ là những doanh nhân, là người thừa kế, hoặc xây dựng khối tài sản kết xù từ việc kinh doanh BĐS. Nhìn từ bên ngoài, cuộc sống của họ có nhiều thứ mà người khác mơ ước: nhà đẹp, xe sang, đồ hiệu, những chuyến du lịch xa xỉ.
Nhưng khi dành thời gian với họ nhiều hơn, mình quan sát thấy họ không hề hạnh phúc hơn so với những người bạn bình thường khác của mình, những người có mức thu nhập chỉ ở mức khá.
Phải thừa nhận rằng, họ có nhiều lựa chọn tiêu tiền hơn. Những bữa tiệc cuối tuần đều bày biện món ăn cầu kỳ, chất đầy những chai rượu vang hạng sang và được tổ chức ở những nhà hàng đắt đỏ. Nhưng ngoài những giây phút đó – xét cho cùng – cuộc sống của họ không khác một người thu nhập trung bình là bao. Họ cũng có nhiều mối lo toan, chông chênh.
Có người luôn mệt mỏi vì phải đối mặt với chính trị ngay trong gia đình mình, ngay trên bàn ăn mỗi tối. Có người phải gánh vác một khoản nợ kinh doanh khổng lồ từ người thân. Có người sống dưới cái bóng quá lớn của cha mẹ đầy uất ức, không có tiếng nói thật sự trong những quyết định quan trọng của đời mình. Có người thì trầm cảm rất nặng vì tổn thương từ một cuộc hôn nhân tan vỡ.
Từ những trải nghiệm và may mắn được chứng kiến những điều này, mình đã luôn ý thức được rằng:
| Sự trù phú về tiền bạc chưa bao giờ là tấm vé hứa hẹn một cuộc sống hạnh phúc. |
Vậy có cách nào lượng hóa chữ “đủ” không?
Mình đã tự hỏi câu này rất nhiều lần.
Chữ “Đủ” là khác nhau với mỗi người. Và kể cả với cùng một người, ở mỗi giai đoạn cuộc đời, chữ “đủ” cũng có thể thay đổi. Đủ của một người thu nhập 30 triệu khác hoàn toàn đủ của người thu nhập 300 triệu. Đủ của một phụ nữ độc thân không giống đủ của một bà mẹ đơn thân, dù cùng độ tuổi.
Vậy thì làm sao để tính được mức đủ cho bản thân?
Có nhiều hướng tiếp cận khác nhau khi nói về chủ đề này trong các tài liệu kinh tế. Dù cách gọi tên có khác nhau, phần lớn đều xoay quanh một vài trụ cột cốt lõi.
Trong phần này, mình sẽ chia sẻ cách tiếp cận mà chính mình đang sử dụng để lượng hóa chữ “đủ” của bản thân. Cách làm này khá đơn giản, và tương đồng với đường cong hài lòng mà bạn thấy ở trên.
Toàn bộ quá trình chỉ gồm hai bước.
Bước 1: Xác định chi phí cho mức sống mà bạn hướng đến.
Giờ quay lại đường cong hài lòng mình đã chia sẻ. Trên đường cong này, mức độ hạnh phúc của bạn đi qua các giai đoạn:
- Sống còn (Survival)
- Thoải mái (Comfort)
- Xa xỉ (Luxury)
- Đạt đỉnh (Peak)
- Suy giảm (Over-consumption)
Nếu quan sát biểu đồ, bạn sẽ thấy hạnh phúc tăng rất nhanh ở giai đoạn Sống còn (Survival). Ở giai đoạn Thoải mái (Comfort), nó vẫn tăng, nhưng chậm hơn. Khi bước sang Xa xỉ (Luxury), đường cong bắt đầu phẳng và dần đạt đỉnh. Nếu chi tiêu tiền tiếp tục tăng, hạnh phúc có thể đi xuống vì áp lực, nợ nần, sự bận rộn.
Tất nhiên, giàu có luôn có cái giá của nó, mọi thứ là sự đánh đổi.
Vậy thì khi nhìn vào biểu đồ này, câu hỏi đặt ra sẽ là: Ngay trước khi đường cong hạnh phúc bắt đầu đi xuống, số tiền bạn cần là bao nhiêu?
Giai đoạn sống còn
Đây là tầng thấp nhất, nhưng cũng là tầng quan trọng nhất.
Không phải là sống tốt, mà là sống không hoảng loạn.
Đó là khi bạn có thể trang trải được những nhu cầu rất cơ bản: ăn uống tử tế, một chỗ ở an toàn, chi phí y tế tối thiểu, đi lại để duy trì công việc và cuộc sống.
Khi bạn vẫn còn loay hoay cơm áo gạo tiền, chi phí thuê nhà, tiền học cho con… thì khó để bạn nói “tôi thấy như vầy đủ rồi”. Ở trạng thái này, não bạn không tìm kiếm hạnh phúc. Nó chỉ tìm kiếm sự an toàn.
Nếu đang ở giai đoạn sống còn, việc quan trọng nhất không phải là tối ưu đầu tư hay theo đuổi tự do tài chính. Việc quan trọng nhất là trả lời một câu hỏi thực tế:
“Nếu thu nhập của mình dừng lại trong vài tháng, mình có đứng vững không?”
Chỉ khi nỗi sợ này giảm xuống, bạn mới có đủ không gian tinh thần để nghĩ tới chữ “đủ” của cuộc đời.
Giai đoạn thoải mái
Thoải mái là khi hóa đơn, nợ nần không còn chiếm hết tâm trí bạn mỗi ngày.
Bạn không cần kiểm tra tài khoản trước mỗi quyết định nhỏ. Bạn có thể chọn nơi ở phù hợp với mình, chăm sóc sức khỏe cho bản thân và gia đình, đủ tiền chi trả cho những sở thích cá nhân, và quan trọng nhất: Bắt đầu có khả năng từ chối.
Bạn có quyền từ chối một công việc không phù hợp, một mối quan hệ độc hại, hay một lối sống khiến bạn kiệt sức.
Bạn cần suy nghĩ về cuộc sống thoái mái trong định nghĩa của bạn. Hãy tự, ước lượng chi phí sống để có được một con số cho chính mình. Nhiều người cảm thấy thoải mái và an toàn với ít hơn nhiều so với những gì bạn có.
Cách duy nhất để chúng ta kiểm tra giới hạn của bản thân là tự nguyện đặt mình vào những tình huống khó chịu. Đôi khi, bạn phải thử nhịn ăn một bữa, ngủ sàn một hôm (theo kiểu những người rèn luyện Khắc kỷ). Để bạn biết mình chỉ cần được ăn những món mình thích, được ngủ trên nệm êm đã là cuộc sống thoải mái rồi.
Cắm trại và hoạt động ngoài trời cũng là một cách. Bạn bước vào rừng, đem duy nhất một chiếc ba lô đựng những vật dụng cần thiết. Bạn bước ra khỏi rừng và nhận ra mình cần rất ít thứ để hạnh phúc.
Với nhiều người, tới đây thôi đã là “đủ”.
| Hỏi bản thân câu này để xem mình đang ở giai đoạn “Sinh tồn” hay “Thoải mái”: “Tiền sinh hoạt có đang là gánh nặng thường trực trong đầu mình không, hay chỉ xuất hiện khi mình chủ động nghĩ tới?” |
Giai đoạn xa xỉ
Mình thừa nhận: bản thân mình không phải người dễ hài lòng.
Với mình, hạnh phúc gắn khá nhiều với trải nghiệm. Đặc biệt là du lịch, được đi, được thấy thế giới rộng mở hơn. Vì vậy, mình chọn đặt mục tiêu đủ cao hơn mức “thoải mái”, và chấp nhận đánh đổi để đạt được nó bằng năng lực của chính mình.
Nếu bạn cũng vậy, mình chỉ có một lời khuyên rằng: hãy rất cẩn trọng với xa xỉ!
Có lần, mình xem một chương trình truyền hình phỏng vấn một tỷ phú người Mỹ. Anh chia sẻ rằng, khi còn ở giai đoạn nghèo khó, anh thường mơ về những chiếc xe đua và tự hứa với bản thân rằng một ngày nào đó nhất định sẽ sở hữu chúng.
Nhưng đến khi đã đủ giàu để mua bất cứ thứ gì mình muốn, anh lại rơi vào một cảm giác trống rỗng lạ lùng. Vì không còn biết….mua gì để thấy vui. “Quần áo hàng hiệu ư? Tôi có quá nhiều, đến mức phải vứt bớt đi. Trong gara của tôi có gần 20 chiếc xe thể thao, nhưng thực tế tôi hiếm khi chạy quá 2 chiếc,” anh nói. “Tôi không còn thấy vui khi mua sắm thứ gì nữa.”
Việc quản lý cái muốn của bạn là một kỹ năng cần rèn luyện. Bản thân mình đã mắc khá nhiều sai lầm khi mua những thứ xa xỉ mà bản thân còn không dùng đến hơn một lần.
Vì vậy, sau này, khi đứng trước những quyết định đắt đỏ, mình luôn đặt ra câu hỏi:
| “Mình có đủ thời gian và năng lượng để tận hưởng trọn vẹn giá trị của thứ này không?” |
Ví dụ:
Bạn không nhất thiết cần một chiếc xe hơi chỉ để phục vụ du lịch, nếu trong 10 năm tới bạn hình dung mình vẫn bị cuốn sâu vào công việc. Khi mỗi năm chỉ có đúng một chuyến đi xa cùng gia đình. Thay vì vậy, hãy chọn book xe khi du lịch. Dành thời gian ngồi phía sau, nói chuyện với vợ chồng, cười vui với con cái, trong khi chúng phải chịu đựng mấy câu đùa kiểu Dad Joke của bạn. Có khi đó lại là một dạng xa xỉ mà nhiều người không có được.
Bạn cũng không cần một gói tập gym cao cấp nếu bạn còn chẳng thể sắp xếp đến phòng gym được 3 ngày trong tuần, chứ đừng nói có đủ thời gian để trải nghiệm hết các đặc quyền của thẻ hạng sang.
Xa xỉ chỉ thật sự có giá trị khi nó mua thêm thời gian và trải nghiệm sống, chứ không phải chỉ mua thêm vật chất mà bạn không tiêu xài đến.
Bước 2: Thu nhập của bạn đã đủ?
Khi đã hình dung rõ mức sống mình mong muốn, bước tiếp theo là quay lại nhìn thẳng vào thu nhập hiện tại. Mức thu nhập này có thực sự đủ để duy trì cuộc sống đó hay không?
Hãy thử đặt thêm một câu hỏi quan trọng hơn: nếu nguồn thu nhập này đột ngột dừng lại, bạn có thể tiếp tục giữ được mức sống hiện tại lâu như bạn kỳ vọng? Bạn đã có kế hoạch gì để chuẩn bị cho điều này?
Nếu câu trả lời của bạn là: “Tôi đã kiếm đủ để đáp ứng mức sống kỳ vọng, ngay cả khi dừng lao động lúc này”, thì xin chúc mừng. Ở thời điểm này, bạn đã chạm đến trạng thái “đủ” của chính mình. Một điểm cân bằng giữa mong muốn và thực tế.
Khi đạt đến điểm này, bạn không còn phải liên tục bào mòn sức khỏe hay tinh thần chỉ để chạy theo công việc, kiếm thêm thật nhiều tiền. Thay vào đó, bạn có quyền lựa chọn nhịp sống chậm hơn và dành năng lượng cho những điều thực sự quan trọng với mình.
Còn nếu câu trả lời là chưa, thì cũng không sao cả. Ít nhất, bạn đã hiểu rõ hơn về chính mình. Bạn biết mình đang ở đâu và còn cần đi thêm bao xa nữa.
Khi điểm đến đã rõ ràng, bạn không còn phải tự trách hay thúc ép bản thân một cách mù quáng. Mỗi nỗ lực từ đây sẽ được định hướng.
Sống với một điểm tựa đã chọn
Qua thời gian, chữ “đủ” cần được xem lại khi bạn thay đổi vai trò, gia đình, sức khỏe, hoặc giá trị sống. Nhưng một khi đã được xác định một cách có ý thức, nó trở thành một điểm tựa. Nó giúp bạn không bị cuốn đi bởi những chuẩn mực bên ngoài mà bạn chưa từng chọn.
Biết đủ không phải là từ bỏ mọi tham vọng, ước mơ.
Nó là khoảnh khắc bạn giành lại quyền cầm lái cuộc đời mình.
Khi bạn biết chữ “đủ” của mình nằm ở đâu, bạn không còn phải nhìn sang làn đường bên cạnh để đo giá trị bản thân. Bạn không cần chứng minh điều gì với thế giới, vì bạn đã tin vào con số của chính mình. Và niềm tin đó mang lại một thứ rất hiếm hoi trong thời đại này: sự an vui trong tâm hồn.
Nếu phải gói bài viết này lại trong một hành động duy nhất, thì đó là:
Hãy dành một buổi tối yên tĩnh, viết ra số tiền để bạn Sinh tồn, số tiền giúp bạn sống Thoải mái, và một con số bạn xem là Xa Xỉ có chọn lọc. Gói ghém nó và dùng nó để làm tấm la bàn giúp bạn đưa ra những quyết định tiền bạc tỉnh táo hơn, và trung thực với chính mình.
Hãy biết đủ để sống một cuộc đời bạn đã chọn.
