Bình yên đến từ việc chấp nhận sự khác biệt

Bạn có biết là, ngay cả những thứ thường được gọi tên một cách chuẩn chỉnh tuyệt đối như màu sắc – xanh, đỏ, tím, vàng – thì trải nghiệm mỗi người nhìn thấy chúng cũng không hoàn toàn giống nhau?

Cuối tuần rồi, trong lúc đọc một cuốn sách về Business, mình phải dừng lại để tra cứu một thuật ngữ: Liminal.

Liminal có thể hiểu là trạng thái “lưng chừng”. Là khoảnh khắc bạn đứng giữa hai giai đoạn, chưa hoàn toàn rời đi, nhưng cũng chưa thật sự bước sang. Nó mơ hồ, trống rỗng, giống như cảm giác trong một giấc mơ.

Ví dụ như khi bạn vừa tốt nghiệp, nhưng chưa tìm được công việc đầu tiên. Hoặc khi bạn bước vào một tòa nhà bỏ hoang: hành lang dài hun hút, nơi lẽ ra phải đầy người qua lại, tiếng ồn, chuyển động – nhưng giờ chỉ còn lại sự im lặng. Đó chính là liminal.

Trong Marketing, khái niệm này được mở rộng thành Liminal Image. Đó là cách các nhà quảng cáo lồng ghép hình ảnh hoặc thông điệp nhằm thúc đẩy người xem hành động. Phần lớn thời gian, bạn không hề ý thức được mình đã nhìn thấy những hình ảnh/ câu chữ đó. Cuốn sách mình đọc có kể về một thí nghiệm khá thú vị tại một rạp chiếu phim ở Mỹ. Họ đã chạy một thử nghiệm Marketing bằng việc chiếu dòng chữ như thế này lên màn hình trong lúc chiếu phim:

“Hãy ăn bắp rang và uống Coke đi.”

Dòng chữ này xuất hiện mỗi 5 giây, mỗi lần chỉ kéo dài trong 1/300 giây. Về lý thuyết, mắt người không thể nhận ra. Kết quả của thí nghiệm này là doanh số bắp rang của rạp chiếu phim đó đã tăng hơn 58% và Coke tăng hơn 18%. Khi đọc tới đây, mình khá tò mò về cơ chế thị giác của mắt. Rốt cuộc, mắt chúng ta có thể “ghi nhận” bao nhiêu thứ mà ta không hay biết?

Và mình quyết định đi tìm hiểu sâu hơn về cơ chế thị giác. Sau khi dành gần một tiếng để đọc về cấu trúc sinh học của mắt, mình tình cờ phát hiện ra một điều thú vị này:

Về lý thuyết, chúng ta đều nhìn thấy màu sắc theo một cách khác nhau. Tức là, màu sắc không thực sự tồn tại như một sự đồng nhất, mà đó là một trải nghiệm khác biệt được tạo ra trong não bộ của mỗi con người.

Bên trong võng mạc của mắt có những tế bào cảm quang gọi là cones. Phần lớn chúng ta có ba loại cones khác nhau, mỗi loại nhạy với một dải bước sóng ánh sáng nhất định. Não bộ sẽ so sánh tín hiệu từ ba loại này để rồi tự “dựng lên” cảm giác về màu trong đầu chúng ta.

Ngay cả khi cùng có ba cones, không có gì đảm bảo rằng hai người sẽ trải nghiệm cùng một màu theo cách giống nhau. Độ nhạy của các tế bào cảm quang, tỷ lệ phân bố giữa các loại cones, cũng như cách hệ thần kinh thị giác của mỗi người xử lý tín hiệu ánh sáng – tất cả đều ảnh hưởng đến trải nghiệm màu sắc không hoàn toàn giống nhau ở mỗi người. Đó là chưa kể, một số ít người có thêm một loại cone thứ tư, hiện tượng này được gọi là tetrachromacy. Điều này cho phép họ nhìn thấy những sắc độ mà phần lớn chúng ta không thể phân biệt. Hai người cùng nhìn một màu xanh, nhưng cảm nhận trong não họ hoàn toàn khác.

Có lẽ kiến thức này mình đã từng được nghe ở đâu đó, rất lâu rồi. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên mình thực sự dừng lại để suy nghĩ về điều này. Nó khiến mình nhận ra rằng, ngay cả với một thứ có vẻ chuẩn hóa như màu sắc, chúng ta cũng chưa từng thật sự sống trong cùng một trải nghiệm thị giác.

Vậy thì việc chúng ta suy nghĩ khác nhau, phản ứng khác nhau, và cảm nhận cuộc sống theo những cách không trùng khớp – có lẽ không phải là một sự lệch pha đáng trách, mà là điều… khá tự nhiên.

Mỗi người bước vào thế giới này với một cách nhìn rất riêng, được định hình từ những khác biệt nhỏ bé, ngay từ tầng sinh học. Ngay cả cách mắt ta nhìn màu sắc, tai ta tiếp nhận âm thanh, hay não ta ghi nhớ trải nghiệm… cũng đã khác nhau từ đầu.

Lớn lên, những khác biệt ấy tiếp tục được bồi đắp bởi môi trường sống. Gia đình bạn lớn lên êm đềm hay nhiều biến động, bạn được khuyến khích đặt câu hỏi hay phải học cách im lặng, bạn từng được công nhận hay thường xuyên bị so sánh – tất cả đều âm thầm định hình cách bạn suy nghĩ và phản ứng với thế giới. Trường học, công việc, những mối quan hệ thân thiết, cả những cú vấp ngã hay thành công… mỗi trải nghiệm đều định hình cách chúng ta nhìn nhận về cuộc sống.

Vì vậy, khi hai người đứng trước cùng một sự việc mà lại đưa ra những lựa chọn hoàn toàn khác nhau, chưa chắc là vì ai đúng ai sai. Đơn giản là họ đang nhìn thế giới qua hai lăng kính khác biệt.

Có lẽ bạn còn nhớ bức ảnh chiếc váy “xanh – đen hay trắng – vàng” gây bão mạng xã hội cách đây gần 10 năm. Cùng một bức ảnh, cùng một chiếc váy, nhưng hàng triệu người nhìn thấy hai màu hoàn toàn khác nhau. Không có ai sai. Chỉ là sự khác biệt đến từ cách mắt mỗi người tiếp nhận ánh sáng và từ cách não bộ diễn giải thông tin.

Mình thường nghe nhiều bạn bè, anh chị xung quanh than thở về cảm giác bất lực khi đối thoại với người yêu hay cha mẹ, khi họ thấy mình không được lắng nghe và thấu hiểu. Những va chạm trong các mối quan hệ, suy cho cùng, là một phần rất bình thường của cuộc sống. Bản thân mình cũng đã đi qua không ít lần cãi vã, đặc biệt trong những năm tháng tuổi trẻ đầy cảm xúc và cái tôi.

Nhưng vài năm trở lại đây, mình dần hình thành một suy nghĩ khác: thế giới này vốn không được thiết kế để tất cả chúng ta có thể hiểu nhau một cách trọn vẹn. Mỗi người sống trong một “thế giới” riêng, được tạo nên từ trải nghiệm, niềm tin và giới hạn rất khác nhau. Và có lẽ, chấp nhận điều đó là bước đầu tiên để các mối quan hệ trở nên nhẹ nhõm hơn.

Cha mẹ yêu thương con cái và thường tin rằng những định hướng của mình là tốt nhất cho con. Nhưng đôi khi, chính sự kỳ vọng ấy lại vô tình trở thành áp lực. Đứa trẻ không hẳn là bướng bỉnh hay chống đối, chỉ đơn giản là “màu xanh” mà nó nhìn thấy không giống với màu xanh trong mắt cha mẹ. Điều này cũng xảy ra giữa đồng nghiệp, bạn bè, hay những người yêu nhau.

Nếu bạn hiểu rõ và chấp nhận được sự khác biệt về mặt tư duy và cảm nhận này của mỗi người, mình tin bạn sẽ “lên level” rất nhanh kỹ năng lắng nghe người khác. Trong mọi vấn đề, bạn sẽ tiếp cận với một trái tim rộng mở hơn, và khi tranh luận bạn sẽ đưa ra góp ý mang tính xây dựng (constructive criticism) hơn là áp đặt. Hiệu quả giao tiếp vì vậy sẽ được cải thiện hơn rất nhiều.

Mình hoàn toàn ủng hộ bạn truyền đạt kỳ vọng rõ ràng đến người khác. Bản thân mình cũng nói chia sẻ rất rõ kỳ vọng của bản thân với những người thân thiết. Nhưng hãy học cách buông bỏ mong muốn kiểm soát tư duy của mọi người theo hướng giống mình. Chính những khác biệt ấy làm cho thế giới này trở nên đa dạng, nhiều chiều và thú vị hơn rất nhiều.

Hãy thử nghĩ xem, chính bạn của hiện tại và bạn của mười năm trước đã khác nhau đến mức nào? Khi thế giới quan, trải nghiệm và ưu tiên sống của bạn dần thay đổi, có những thứ trước đây bạn tin tưởng tuyệt đối, nhưng giờ đã khác rồi. Nếu bản thân bạn còn như vậy, thì thật khó để yêu cầu người khác phải suy nghĩ giống bạn phải không? Vì vậy, hãy cẩn thận với mong muốn thay đổi người khác. Rất có thể, chính chúng sẽ là thứ âm thầm lấy đi hạnh phúc của bạn.

Trong mọi vấn đề, phần việc của bạn có thể làm là truyền đạt đủ thông tin cần thiết và tôn trọng quyền được lựa chọn của đối phương. Bạn có thể tranh luận trên vấn đề, để thay đổi sự vật, sự việc theo hướng tốt hơn. Tuy nhiên, đừng tranh luận để thay đổi con người.

Thay vì nói: “Em chẳng bao giờ chịu lắng nghe anh cả.”
Bạn có thể nói: “Khi anh chia sẻ mà em ngồi bấm điện thoại, anh cảm thấy mình không được lắng nghe.”

Thay vì nói: “Anh là con người vô tâm.”
Bạn có thể nói: “Lúc anh quên ngày quan trọng với em, em thấy buồn vì cảm giác mình không quan trọng lắm đối với anh.“

Thay vì nói: “Con lúc nào cũng bày đồ chơi ra hết.”
Bạn có thể nói: “Mẹ thấy chỗ đồ chơi này hơi bừa bộn. Con giúp mẹ dọn dẹp nó nhé.”

Những câu nói này giúp đối phương hiểu rằng họ vẫn được yêu thương và tôn trọng. Bạn không phủ nhận cảm xúc của mình, cũng không phủ nhận quyền được suy nghĩ và lựa chọn của người khác. Thay vì lãng phí năng lượng vào việc thay đổi người khác, hay thay đổi chính mình.

Trong cuốn “Ba người thầy vĩ đại” của Robin Sharma có một ẩn dụ rất đẹp: hãy tưởng tượng việc đồng hành với ai đó giống như cùng họ khiêu vũ. Một điệu nhảy chỉ tồn tại khi có hai người. Nếu một người dừng lại, người kia không thể tiếp tục một mình. Và chính vì thế, khi một người thay đổi nhịp điệu, người còn lại nếu vẫn muốn tiếp tục điệu nhảy ấy, sẽ phải điều chỉnh để hòa hợp.

Mình rất đồng ý với quan điểm này. Hãy giải phóng bạn khỏi nỗi đau từ việc cố gắng chọn cuộc sống cho người khác. Lựa chọn duy nhất mà bạn có thể làm được là: Chọn đồng hành hay không đồng hành. Nếu đã chọn đồng hành, đừng cố gắng thay đổi những gì không nằm trong khả năng, đặc biệt là tính cách của con người. Thay vào đó, bạn nên tập trung chia sẻ thông tin, chia sẻ kỳ vọng một cách thiện chí. Khi bạn dành cho họ tình nhân ái mà mọi người đều cần đến, bản ngã tốt đẹp nhất của họ sẽ xuất hiện vì bạn đã tạo ra một nơi an toàn để bản ngã đó tỏa sáng.

Bản thân mỗi người chúng ta không hề muốn một sự áp đặt lên những gì ta tin yêu trong cuộc sống. Bằng việc đối thoại với tâm thế tôn trọng sự khác biệt, bạn sẽ cho mọi người đủ không gian và sự an toàn để họ có thể soi chiếu và tự quyết định phù hợp nhất. Khi đó, bạn sẽ không đánh mất chính mình trong nỗ lực kiểm soát người khác, và mối quan hệ cũng có cơ hội lớn hơn để trưởng thành một cách lành mạnh.

Chúc bạn tìm thấy bình yên từ khoảnh khắc khi bạn biết thông cảm và chấp nhận sự khác biệt, khi bạn hiểu được “Màu xanh của bạn có thể không giống như màu xanh của người khác.”