Cải thiện kỹ năng viết từ lời khuyên của Giảng viên Đại học Boston

Mình từng tin rằng những người viết hay là do tài năng trời phú, họ sinh ra đã có khiếu văn chương bay bổng. Nhưng sau này mình mới hiểu: Viết là một kỹ năng.

Viết lách, về bản chất, cũng giống như lái xe, nấu ăn hay lập trình. Đó là một kỹ năng mà bất cứ ai cũng có thể học và rèn luyện được. Bạn chỉ cần nắm vững các nguyên tắc cơ bản và thực hành đủ nhiều.

Hôm nay, mình vừa học xong khóa Learning how to Learn của Giáo sư người Mỹ Barbara Oakley giảng dạy.

Mục tiêu khi bắt đầu hóa học này của mình không phải là để nâng cao kỹ năng viết lách. Vốn dĩ mình bắt đầu khóa học này trong kỳ nghỉ Tết vì muốn tranh thủ xem lại cách học trước giờ có gặp vấn đề chỗ nào hay không, và đâu là những chỗ mình có thể cải thiện được.

Tuy nhiên, khi đến video cuối cùng của khóa học, mình lại vô tình được nghe một bài phỏng vấn chia sẻ về những bí quyết để cải thiện kỹ năng viết. Đây chính xác là kỹ năng mình đang cần.

Khách mời của cô trong tập video này là một nhà văn, tác giả sách – John Maguire.

Ông xuất thân từ một gia đình có truyền thống làm phóng viên và nhà văn. Cha của ông từng viết bài cho tờ Albany New York Times Union. Anh trai, Gregory Maguire, là một tiểu thuyết gia, trong đó có cuốn sách Wicked, đã được chuyển thể thành vở nhạc kịch ăn khách.

John đồng thời là một giảng viên kỳ cựu ở đại học Boston, người đã tâm huyết cả cuộc đời mình cho sự nghiệp hướng dẫn cách cải thiện kỹ năng viết của hàng trăm ngàn sinh viên.

Dưới đây là 6 bí kíp mình chắt lọc được từ những gì ông đã chia sẻ trong bài phỏng vấn. Các kỹ thuật này có thể giúp bất kỳ ai mài giũa ngòi bút của mình trở nên sắc bén hơn.

1. Viết rõ ràng quan trọng hơn viết ấn tượng

Nhiều người trong chúng ta thường mắc một tâm lý chung: cố gắng dùng những từ ngữ đao to búa lớn và phức tạp để trao đổi (hay nói vui theo ngôn ngữ gen Z là thích nâng cao quan điểm 😂).

John đã kể lại câu chuyện về Saktai – một trong những sinh viên do ông trực tiếp hướng dẫn. Ban đầu, Saktai luôn cố nhồi nhét những từ vựng nâng cao khi viết luận. Anh từng được dạy rằng đó là cách để thể hiện năng lực viết lách. Trong khi đó, nội dung bài viết lại vô cùng lan man, khó hiểu.

Có một lời khuyên từ John đã giúp Saktai sau này cải thiện được kỹ năng viết của mình một cách đáng kể. Ông đã khuyên cậu học trò rằng:

“Be clear, do not try to be impressive. Once you are clear, your writing is impressive. “

Đại ý của câu này là:

Hãy ngừng việc cố gắng gây ấn tượng bằng câu chữ. Tập trung vào việc diễn đạt thật rõ ràng. Khi bạn truyền tải một thông điệp mạch lạc và dễ hiểu, tự khắc người đọc sẽ cảm thấy bài viết của bạn thực sự ấn tượng.

Mình thấy lời khuyên này rất hay.

Xuất phát từ một người làm sản phẩm kỹ thuật, mình đã rất lo lắng khi bắt đầu viết Blog.

Các tài liệu được sử dụng trong ngành kỹ thuật thường ưu tiên sự chính xác và có cấu trúc hơn là biết hay. Khi nghe được điều này, mình phần nào đã gỡ bỏ được áp lực về việc trau chuốt ngôn từ hơn trong những nội dung mình chia sẻ.

Mình tin ở góc độ của một người viết, điều quan trọng nhất là giá trị bạn muốn truyền tải qua nội dung. Ngôn từ đẹp vẫn quan trọng, vì nó giúp tạo thêm hiệu ứng tâm lý giúp ý tưởng của bạn đi sâu vào lòng người đọc hơn.

Tuy nhiên, lời hay ý đẹp nên được ưu tiên sau sự rõ ràng.

2. Câu ngắn tốt hơn câu dài

Đối với một số những nhà văn chuyên nghiệp, việc sử dụng những câu từ dài và có cấu trúc phức tạp hoàn toàn là một điều rất tự nhiên. Tuy nhiên đối với dân nghiệp dư, việc sử dụng câu cú ngắn gọn sẽ là một lựa chọn an toàn hơn câu quá dài.

Thay vì nói…	Hãy nói…
“Sự thật là chúng ta đang dẫn đầu về doanh số bán hàng cho thấy rằng…”	“Chúng ta đang dẫn đầu về doanh thu. Điều này cho thấy…”.
“Chúng tôi đã thực hiện một cuộc khảo sát về sự hài lòng của khách hàng. Dựa vào kết quả của cuộc khảo sát…”	“Chúng tôi đã khảo sát sự hài lòng của khách hàng. Kết quả là..”
Họ đã đưa ra quyết định về việc đầu tư vào dự án mới.”	“Họ đã quyết định đầu tư vào dự án mới.”

3. Đưa những thứ mơ hồ về với những thứ gần gũi

Chia sẻ chính xác trong bài phỏng vấn của tác giả là

“Bring abstraction to things”.

Abstraction ở đây là những thứ khó có thể hình dung được ví dụ như toán học cấp cao, sinh học, vật lý…

Còn Things Ở đây là những thứ rất gần gũi với con người. Những điều mà họ có thể nhìn thấy hằng ngày xung quanh cuộc sống. Ví dụ, quả táo, quả cam, con chó, con mèo.

Một người viết khéo léo là một người hiểu được cảm giác của người đọc. Họ luôn suy nghĩ “Khi người khác đọc những câu chữ tôi viết, họ đang tưởng tượng ra điều gì?”

Ví dụ, nếu phải giải thích những thứ hàn lâm như phân tử nước H2O, bạn có thể sử dụng phép ẩn dụ để giúp nó dễ hiểu hơn. Chẳng hạn, đó là hình ảnh một quả bưởi được gắn với hai quả chanh như bên dưới.

Đây cũng là một trong những kỹ thuật mình thường dùng khi trình bày.

Cách đây 8 năm, mình đã từng trình bày về ứng dụng Visual AI trong một sự kiện được tổ chức ở Bangkok. Tại thời điểm đó, AI không phải là một thứ thân thuộc như hiện tại. AI là một công nghệ vô cùng mới mẻ, vô cùng trừu tượng.

Giải pháp mà mình đề xuất trong sự kiện hôm đó là ứng dụng AI vào nhận diện khuôn mặt trong hệ thống căn tin của ngân hàng Krungsri (cũng là đơn vị tổ chức cuộc thi).

Do thời gian quá gấp để chuẩn bị, trong khi team mình ở VN còn bơi ngang bơi ngửa với những dự án hiện tại, mình không thể nào setup được hệ thống cho ngày hội Demo. Trong ngày đó, mỗi startup có 2 phút lên sân khấu trình bày về sản phẩm của mình.

Và cuối cùng, mình đã nghĩ ra cách để đem Abstraction về Things thông qua một video.

Mình đã quay một đoạn video (bằng chính điện thoại cá nhân) mô phỏng quá trình mua cà phê với trợ lý AI của anh trưởng bộ phận Innovation Lab.

Anh là Mentor của mình trong kỳ tham gia lần đó, và là gương mặt quen thuộc với tất cả mọi người trong tập đoàn. Rất phù hợp để làm diễn viên trong phim mình đạo diễn. Tạm xem anh là Things, vì anh cũng có yếu tố thân thuộc.

Vào ngày Demo, mình đã trình chiếu đoạn video đó.

Từ việc nhân viên robot hiện lên màn hình đặt món, chào bằng tên của anh “Hi Thada!”, đến màn hình gợi ý thức uống ưa thích và thanh toán quét khuôn mặt…Hoàn toàn đều được dựng bằng công cụ thiết kế Figma. Tức khi robot chào anh, và anh ấy tương tác trên màn hình, phía sau không hề có hệ thống AI nào chạy.

Buổi Demo của mình diễn ra tốt đẹp, mọi người đều hiểu được AI là gì. Mặc dù không đạt được giải nhất, hơn một tháng sau, Krungsri Bank đã liên hệ lại với công ty cũ của mình ngỏ ý muốn triển khai giải pháp mà mình đã đề xuất vào ngày Demo hôm đó.

Việc kết nối sự trừu tượng với các sự vật quen thuộc sẽ giúp não bộ người đọc hình dung ngay lập tức điều bạn muốn nói.

Cái gì càng trừu tượng, càng cần dùng những thứ có hình ảnh để tạo mối liên hệ với chúng. Sự so sánh đó sẽ giúp người khác đọc hiểu và ghi nhớ lâu hơn.

4. Đừng vừa viết vừa chỉnh sửa

Mình thấy ý này được nhắc đến rất nhiều xuyên suốt khóa học ở những phần về tư duy. Trước đó lời khuyên này cũng đã xuất hiện trong một bài phỏng vấn với một cựu biên tập viên, một writing coach khác.

Cả hai chuyên gia về viết lách đều khuyên rằng, rất nhiều người mắc phải sai lầm khi vừa viết và vừa chỉnh sửa (phải thừa nhận mình cũng đang mắc lỗi này).

Vừa viết vừa chỉnh sửa sẽ khiến bạn cảm thấy mỏi mệt và bị mất động lực khi không thể hoàn thành đoạn văn. Nó cũng kìm hãm khả năng tư duy và sáng tạo của bạn.

Vì vậy, thay vì làm hai việc cùng lúc, hãy chia việc viết thành hai mode: Write (Viết) & Edit (chỉnh sửa).

Bắt đầu với mode Viết

Hãy viết xuống bất kỳ ý tưởng nào bạn có trong đầu, và đừng cố gắng sắp xếp lại câu từ. Lấy một tờ giấy và viết nháp xuống, dưới bất kỳ hình thức nào, mindmap, diagram, cái gì cũng được và cứ để suy nghĩ tuôn ra không ngừng.

Sau khi đã hoàn thành phần này. Bạn bắt đầu chuyển sang mode Chỉnh sửa

Đó là khi bạn nhìn vào những ý tưởng của mình đã viết trước đó, cố gắng gọt dũa, sắp xếp và lựa chọn ngôn từ phù hợp để diễn tả đúng ý tưởng của mình một cách mạch lạc hơn.

5. Zoom in, zoom out khi cạn ý tưởng

Ngay cả những nhà văn chuyên nghiệp vẫn thường xuyên bị bí ý tưởng. Đây là chuyện hoàn toàn bình thường.

Giống như một họa sĩ thỉnh thoảng phải lùi lại vài bước để nhìn toàn cảnh bức tranh, người viết cũng cần biết cách thay đổi góc nhìn, giải phóng tâm trí.

Cụ thể là thông qua một số cách sau:

• Đứng lên đi dạo, chạy bộ hoặc bất kỳ hoạt động thể chất nào,
• Trò chuyện với những người xung quanh về chủ đề bạn đang viết để có thêm thông tin.
• Đôi khi có thể là dừng việc viết và chuyển sang đọc tài liệu. Dành ra 5 phút lên mạng đọc về chủ đề mà bạn đang viết.
• Thay đổi tư thế, từ việc ngồi viết sang đứng để viết cũng giúp đầu óc của bạn tỉnh táo sảng khoái hơn.

Chủ nghĩa hoàn hảo là kẻ thù lớn nhất của người viết. Việc cạn ý tưởng thường xuất phát từ áp lực khi chúng ta cố ép mình phải viết ra một điều gì đó thật quan trọng. Việc quá tập trung vào những điều quan trọng khiến bạn rơi vào tâm lý căng thẳng.

Giống như một vòng lặp, căng thẳng làm bạn đánh mất sự sáng tạo. Không có sáng tạo bạn lại không thể viết. Không thể viết, bạn lại căng thẳng.

6. Phân tích những tác giả bạn ngưỡng mộ

Để viết tốt, chỉ đọc lướt qua sách vở là chưa đủ.

Bạn cần tìm đọc những tác giả xuất sắc trong lĩnh vực của mình và nghiên cứu cách họ làm việc. Hãy thử nghiên cứu những đoạn mở đầu của họ, gạch chân những từ ngữ hay mà bạn chưa từng dùng (đoạn này mình chưa biết tại sao lại là đoạn mở đầu, có thể là vì giống với quy tắc 5 giây khi người ta lướt xem video, mở đầu khá quan trọng).

Hãy quan sát nhịp điệu bài viết: cách họ đan xen giữa câu dài và câu ngắn ra sao?. Câu dài họ viết với cấu trúc như thế nào. Thậm chí, hãy thử chép lại những câu văn mang phong cách hoàn toàn trái ngược với bạn để làm phong phú thêm vốn từ của chính mình.

Bên trên là 6 điều quan trọng nhất mình đã chắt lọc được.

Cuối cùng, John có một hỏi mà ông luôn tự kiểm tra lại khi đã hoàn thành bài viết:

Có điều gì mình tuyệt đối không được phép bỏ sót không?

Tới đây, khi hỏi lại bản thân mình câu này.

Điều duy nhất mà mình chưa đề cập là với sự phát triển của AI hiện tại, có thể bạn sẽ nghĩ viết lách sẽ không còn là vấn đề với nhiều người nữa.

Tuy nhiên khi tất cả mọi người đều sử dụng công cụ AI, thì chúng sinh bình đẳng, mọi nội dung sẽ gần như giống nhau. Mình tin đó sẽ là cơ hội cho những người thật sự dành thời gian nghiên cứu và tâm huyết chia sẻ.

Những nội dung được đầu tư kỹ lưỡng, những trải nghiệm thật sự của chính bản thân bạn sẽ luôn có chỗ đứng và tạo nên giá trị bền vững.

Kỹ năng viết lách không chỉ đơn thuần là một công cụ giao tiếp. Nó chính là tấm gương phản chiếu, giúp chúng ta định hình, mài giũa, hệ thống lại và thấu hiểu sâu sắc hơn tư duy của chính mình.

Chúc bạn áp dụng những lời khuyên này để cải thiện kỹ năng viết của mình tốt hơn trong tương lai nhé.