Nguyên nhân ẩn sau mọi trì hoãn

Bạn có bao giờ cảm thấy rằng, có những việc lẽ ra bạn đã có thể bắt đầu từ rất lâu rồi, nhưng bằng một cách nào đó, cho đến tận bây giờ, nó vẫn chỉ nằm yên ở một góc trong tâm trí?

Bạn vẫn sống, vẫn làm việc, vẫn hoàn thành những trách nhiệm thường ngày. Từ bên ngoài nhìn vào, mọi thứ có vẻ ổn. Nhưng sâu bên trong, bạn biết mình đang âm thầm trì hoãn một điều gì đó thực sự có ý nghĩa. Đó không chỉ là một kế hoạch dang dở, mà có thể là một phiên bản tốt hơn của chính bạn ở hiện tại.

Thi thoảng, ý nghĩ về những việc này lại lóe lên. Nhưng rồi tất cả lại tan biến trước khi kịp trở thành một hành động cụ thể. Bạn muốn bắt đầu một ý tưởng kinh doanh, nhưng cứ mải suy nghĩ, cầm lên đặt xuống. Bạn muốn chuyển việc vì quá mệt mỏi nhưng cứ mãi cố gắng thêm chút nữa. Bạn muốn hẹn hò với một ai đó, nhưng lại chần chứ không dám hành động…

Chúng ta thường tự dán nhãn cho trạng thái lưng chừng đó bằng một từ đơn giản: Lười.

Lười học, lười tập thể dục, lười yêu…

Thật sự thì, không ai lười với những điều họ khát khao đến tận cùng. Chúng ta dùng từ “lười” như một tấm khiên để che đậy một sự thật phức tạp hơn nhiều đang diễn ra bên trong.

Vậy đâu là cái bóng âm thầm đứng phía sau sự trì hoãn? Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu nhé.

Nếu bạn đang trì hoãn điều gì đó, rất có thể vấn đề không nằm ở ý chí, mà nằm ở một tầng sâu hơn, nơi não bộ đang âm thầm cố gắng bảo vệ bạn.

Sự trì hoãn là một cơ chế sinh tồn

Vì sao mình nói điều này. Có lẽ trước giờ, sự trì hoãn thường bị dán nhãn là sự lười biếng, mà lười biếng thì lại là một tính từ không mấy tích cực.

Nhưng rất nhiều các nghiên cứu tâm lý học về chủ đề này lại chỉ ra một sự thật đảo ngược.

Cụ thể thì, Procrastination – Sự trì hoãn trong tâm lý học không phải là sự yếu kém về ý chí. Thực tế, đó là một phản ứng tâm lý tự nhiên để bảo vệ bạn. Não bộ con người không được thiết kế để theo đuổi những mục tiêu dài hạn một cách lãng mạn hay đầy cảm hứng; nó được thiết kế để sinh tồn.

Và sinh tồn, ở cấp độ nguyên thủy, chính là tiết kiệm năng lượng. Khi đối mặt với một mong muốn tương lai chứa đầy những bất định, não bộ nhìn nhận nó như một mối đe dọa tiềm tàng. Và do vậy, để bảo vệ bạn khỏi sự mệt mỏi và những cảm xúc tiêu cực, nó chọn cách… đứng yên.

Khi đó, não đang gửi đến bạn một thông điệp “Tôi chưa cảm thấy thuyết phục để bắt đầu.” Và thông điệp này, nếu được lắng nghe đúng cách, có thể trở thành chìa khóa mở ra sự chuyển hóa mạnh mẽ bên trong bạn.

Gốc rễ của trì hoãn: Sự mơ hồ

Khi đối mặt với một nhiệm vụ khó khăn hoặc mơ hồ, bên trong chúng ta nảy sinh những cảm xúc tiêu cực: lo âu, tự ti, hoặc cảm giác bị quá tải. Lúc này, não bộ sẽ chọn cách né tránh như một liều thuốc giảm đau tức thời.

Chúng ta né tránh công việc không phải vì ghét công việc đó, mà là để né tránh những cảm xúc khó chịu mà công việc đó mang lại. Bằng cách đẩy nó sang ngày mai, ngay lập tức bạn cảm thấy nhẹ nhõm. Nhưng cái giá phải trả là một sự “nhẹ nhõm giả tạo” trong ngắn hạn, để rồi sau đó là một cơn bão căng thẳng còn nặng nề hơn khi thời hạn ập đến.

Sự trì hoãn thường bị ảnh hưởng từ vài nguyên nhân mà chúng ta rất dễ bắt gặp: Fear of Failure (Nỗi sợ thất bại), Pleasure Seeking (Tìm kiếm khoái cảm tức thời), Depleted Energy (Cạn kiệt năng lượng). Dù là ở nguyên nhân nào, thì vấn đề đều quy về sự mơ hồ của một phần thưởng trong tương lai. Khi não bộ không thể nhìn thấy một phần thưởng rõ ràng và xứng đáng ở phía trước, não bộ sẽ tự động kéo phanh. Và đó là nguyên nhân của sự trì hoãn. Nó chọn đứng yên thay vì dấn thân vào một hành trình mà nó cho là vô định.

Đó là lý do vì sao bạn không thể dùng kỷ luật để ép buộc một bộ não đầy hoài nghi.

Nếu vẫn còn hoài nghi, đừng hòng ép bản thân phải kỷ luật

Rất nhiều người nghĩ rằng mình cần thêm kỷ luật để vượt qua trì hoãn. Nhưng khi niềm tin vào kết quả chưa đủ lớn, kỷ luật chỉ tạo ra một cuộc nội chiến âm thầm trong chính bạn, nơi một phần muốn tiến lên và một phần khác cố kéo bạn quay lại. Và cuộc chiến đó, về lâu dài, luôn khiến bạn kiệt sức.

Hãy thử nhìn vào việc giảm cân. Nếu bạn không thực sự tin rằng việc ăn kiêng theo chế độ sẽ giúp mình mặc vừa bộ đồ yêu thích hay khỏe mạnh hơn, bạn sẽ rất dễ thỏa hiệp. Khi niềm tin mỏng manh, một ly trà sữa ngay trước mắt sẽ luôn có sức nặng hơn cái mục tiêu giảm 5kg mơ hồ đâu đó ở tương lai.

Bạn có thể dùng ý chí để gồng mình kiêng khem được vài ngày, nhưng khi phần thưởng tương lai vẫn còn quá xa mờ, sự ức chế sẽ tích tụ dần cho đến khi bùng phát. Và khi đó bạn sẽ gạt bỏ mọi nỗ lực để ăn uống thỏa thích cho bõ những ngày nhịn nhục.

Khi phần thưởng trở nên rõ ràng hơn, sự trì hoãn sẽ tan biến.

Vì vậy, khi bạn muốn thực hiện điều gì, thay vì ép bản thân phải hành động ngay, bạn hãy thực sự dành thời gian để tìm hiểu thật sâu vấn đề đó. Để phần thưởng mà bạn kỳ vọng sẽ hiện rõ hình hài. Việc này giúp bạn xóa bỏ những thứ không chắc chắn như màn sương còn đang quẩn quanh trong đầu.

Vậy thì, cụ thể là chúng ta cần làm gì để mọi thứ rõ ràng hơn?

Hãy đối thoại với bản thân một cách thành thật nhất. Hãy tìm câu trả lời cho những thứ mơ hồ.

Hãy hỏi bản thân mình: Tôi đang cảm thấy như thế nào với [tình trạng hiện tại] ? Tôi đang còn lo sợ điều gì về [điều bạn đang trì hoãn]? Đối thoại với chính mình như một người bạn, chỉ lắng nghe và không phán xét đúng sai.

Bây giờ mình sẽ lấy một ví dụ cụ thể rất nhiều người gặp phải: Thay đổi công việc.

Nếu trong đầu bạn chỉ tồn tại những suy nghĩ như “mình chán rồi”, “mình không hợp ở đây nữa”, “chắc kiếm việc khác sẽ tốt hơn”, thì với não bộ, đó là một lời mời gọi đầy nguy hiểm.

Bạn không biết môi trường mới thực sự như thế nào, áp lực công việc ra sao, mức lương có đi kèm đánh đổi gì không. Trong trạng thái thiếu rõ ràng đó, việc bạn chần chừ không phải là yếu đuối, mà là phản xạ bảo vệ hoàn toàn hợp lý.

Vậy thì trước tiên, hãy ngồi xuống và viết ra điểm mạnh & bất lợi của công việc hiện tại. Điều gì đang khiến bạn mệt mỏi? Ngược lại, công việc này đang cho bạn những giá trị gì: thu nhập ổn định, cơ hội học hỏi, mối quan hệ, hay sự an toàn ở giai đoạn này của cuộc đời?

Tiếp theo, hãy khảo sát thị trường một cách chủ động. Tìm hiểu các vị trí tương đương, mức lương thực tế, kỹ năng đang được trả giá cao. Quan trọng hơn, tìm hiểu về những công ty bạn quan tâm, hỏi về văn hóa thật, áp lực ngầm, cách đánh giá hiệu suất. Đó là những điều không bao giờ xuất hiện trong JD.

Cuối cùng, khi đã lắp ráp lại tất cả dữ liệu, bạn sẽ có được cho mình câu trả lời.

Nếu câu trả lời là không nên chuyển việc, ít nhất là ở giai đoạn này thì chưa. Việc ở lại sẽ không còn mang cảm giác mắc kẹt nữa, mà trở thành một lựa chọn có ý thức. Ngày mai khi thức dậy đi làm, bạn sẽ không còn cảm giác nặng nề vì “mình đang bị kẹt ở đây”, mà là sự nhẹ nhõm của một người biết rõ vì sao mình ở lại, và mình đang ở lại để làm gì.

Nếu câu trả lời là có nên chuyển việc, giờ đây bạn đã nhìn thấy rất rõ mình sẽ được gì, vì sao sự đánh đổi này là xứng đáng. Với một kế hoạch đủ cụ thể, bạn tự tin bắt đầu.

Nếu bạn đang trì hoãn, đừng hỏi “sao mình chưa làm?”. Hãy hỏi “phần kết quả mình đang hướng tới còn mơ hồ ở điểm nào?” . Hãy bắt đầu làm rõ đúng điểm đó

Mình rất hiểu cảm giác này vì chính mình cũng từng bị kẹt trong cái bẫy “mơ hồ” suốt một thời gian dài. Lấy dự án Wealth Calm ra làm một ví dụ.

Mình đã nghĩ về việc mở ra dự án này từ tháng 09 năm ngoái, nhưng mãi đến tận đầu tháng 12 mình vẫn chưa thể đặt viên gạch đầu tiên. Suốt hơn hai tháng, dự án cứ nằm im một góc trong tâm trí, còn mình thì mải miết đi tìm đủ mọi lý do để bào chữa cho việc không bắt đầu.

Nhưng rồi vào những ngày cuối năm 2025, mình đã choàng tỉnh khi kịp thời nhận ra: Thứ thực sự cản bước mình không phải là sự bận rộn, mà chính là sự bất định. Những câu hỏi chưa có lời đáp cứ như màn sương mù trong đầu khiến não bộ của mình liên tục chọn cách rút lui để bảo toàn năng lượng.

Ngay khi nhận ra được điều đó, mình đã thay đổi chiến thuật. Thay vì đặt ra KPI cho bản thân, mình dành trọn ba tuần để viết xuống những hoài nghi. Sau đó, mình tập trung nghiên cứu và giải quyết tất cả những câu hỏi còn đang mập mờ, những nỗi sợ mình đã không dám gọi tên.

Và thực sự, khi cầm trên tay một kế hoạch đầy đủ dữ liệu, được ra quyết định dựa trên những con số và thực tế thay vì phỏng đoán, nguồn cảm hứng và sự cam kết của mình đã tăng lên đáng kể. Mình đã tự tin dấn thân những bước đi đầu tiên, và cặm cụi từng ngày.

Sau cùng, điều khiến chúng ta trì hoãn không phải là vì chúng ta yếu đuối hay thiếu quyết tâm, mà vì những dự định phía trước vẫn còn quá nhiều băn khoăn.

Vì vậy, khi đứng trước một kế hoạch bất kỳ, hãy tập trung xóa bỏ những điều còn mơ hồ. Làm rõ vấn đề bạn đang muốn giải quyết, làm rõ kết quả bạn đang hướng tới, làm rõ con đường và những đánh đổi cần thiết.

Mỗi câu hỏi được trả lời là một nút thắt được gỡ ra trong đầu bạn.

Và đến một thời điểm nào đó khi bức tranh đủ rõ ràng, sự trì hoãn sẽ tự khắc tan biến như làn sương gặp nắng sớm. Đó cũng là lúc sự chần chừ nhường chỗ cho những quyết tâm mãnh liệt nhất, giúp bạn khai phóng mọi giới hạn và tự tin bước đi trên hành trình của chính mình.